Skąd się wzięła Jeleśnia

24 maja 2021

„W ciekawy sposób uzasadnione nazwy geograficzne związane z Jeleśnią znajdziemy w Muzeum Etnograficznym miasta Krakowa, zgromadzone w zeszytach opisanych przez Seweryna Udzielę jako „Wypisane w skróceniu z Andrzeja Komonieckiego Dziejopisu Żywieckiego z 1704 roku”. Tenże dziejopis to przebogate źródło wiedzy o Jeleśni i jej okolicach, noszący nazwę „Chronografia albo Dziejopis Żywiecki” autorstwa sławetnego wójta miasta Żywca Andrzeja Komonieckiego, którego życie przypada na lata 1658-1729. Sam „Dziejopis” spoczywa w Muzeum Miejskim w Żywcu Pochodzenie nazwy miejscowości wywodzi autor od jeleni, chociaż inni badacze skłonni są przypuszczać, że związana może być z drzewem olchy (z wołoska jelcha), porastającego brzegi rzeki Koszarawy. Zapis z 1584 r. wymienia miejscowość pod nazwą „Jelesna”, co również można zinterpretować jako rozścielającą się pośród zarośli olchowych.

Stanisław Noworyta, współczesny badacz, twierdzi, że geneza nazwy może wiązać się z charakterem wsi leśnej („...to je leśna...”), w odróżnieniu od wsi rolnej. Wsie takie powstawały na kawałku wykarczowanego pola, czyli zarębku.
Z kolei Góra Pilsko, wg Komonieckiego, nazwę swą zawdzięcza niezbyt chlubnym pijackim praktykom, a nazwa rzeki Koszarawy miałaby jakoby pochodzić od wypływania jej wód ze źródeł na Orawie.

Muzeum Etnograficzne w Krakowie zostało otwarte 19 lutego 1911 r. Swoje powstanie zawdzięcza niestrudzonym wysiłkom Seweryna Udzieli — nauczyciela, etnografa-amatora i kolekcjonera wytworów kultury ludowej. Pragnął on ocalić od zagłady przeżytki przeszłości znikające bezpowrotnie.

Znany etnograf Seweryn Udziela sporządził z dzieła Komonieckiego notatki, dzięki czemu dziś, po latach, możemy wyczytać z pożółkłych, starannie kaligrafowanym pismem pokrytych stronic, z oryginalną siedemnastowieczną pisownią:
Jeleśnia nazwana os Jeleni lśniących, które tam na paszę schadzały się i często ich tam łowiono, gdy przedtem były lasy...
Naprzód Gora Pilsko, która naywyższa z tych drugich iest y graniczy Państwo Orawę y Zywiecztąd się przezywa, że tam zboycy na niey zawsze pijali y od pijakow Pilskiem nazwana...
Koszarawa rzeka zkąd początek ma y które rzeki w nie wpadają. Ta rzeka ztąd nazwana iest Koszarawa iż ona początek nowy bierze y zdrzadłem wypada z kosem od Orawy, jakby z Kosza orawskiego albo z granic orawskich i plynie przez wies nazwana Koszarawy od
Koszar. Wypływa od Gronia Jałowczysko, gdzie gracice Suskie y Zywieckie się dzielą.” - „Najstarsza Karczma Polska” autorstwa Elżbiety Tomczyk-Miczka, str. 14-15.